Istinita priča o divljem naselju koje je postalo srce televizijske mitologije - Beograd koji je nestao, a vratio se kroz "Senke nad Balkanom"

Jedno od tih poglavlja je i Jatagan-mala, naselje koje je nekada postojalo na margini Beograda, a danas uglavnom živi u fusnotama istorije i ponekoj porodičnoj priči koja se prenosi tiho, bez mnogo detalja. 

U procesu nastanka serije, kako otkriva Stojiljković, bilo je jasno da se priča ne može smestiti u „krug dvojke“. Elitizovani Beograd, sa svojim salonima i uglađenim enterijerima, jednostavno nije imao snagu koju je tražila ova naracija. Umesto toga, tražio se grad na ivici – sirov, slojevit i opasan.

Ključni trag, kako navodi, bila je knjiga „Život na ivici – stanovanje sirotinje u Beogradu 1919–1941“ autorke Nade Vuksanović Macure. Kroz arhivske fotografije, planove grada i zaboravljene zapise, otvarao se jedan potpuno drugačiji Beograd – onaj koji nije ulazio u razglednice, ali jeste u realnost svojih stanovnika.

Jatagan-mala nastaje posle Prvog svetskog rata, oko 1919. godine, kao divlje naselje na obodima tadašnjeg grada. Podignuta je na prostoru koji danas pripada Savskom vencu – između današnjih velikih saobraćajnica i urbanih tokova koje poznajemo kao Mostarsku petlju, Bulevar Franše D’Eperea i Bulevar oslobođenja.

Ime nosi turski koren: „jatagan“ – zakrivljeni nož – i „mahala“, što označava gradsko naselje. Već u samom nazivu bila je sadržana reputacija mesta na ivici zakona i društva. Tokom decenija, Jatagan-mala je stekla status beogradskog „divljeg zapada“ – prostora u kojem su se preplitali siromaštvo, kriminal, prostitucija, kocka i preživljavanje.

Upravo ta atmosfera učinila ju je idealnim predloškom za svet „Senki nad Balkanom“. Paralele sa mračnim urbanim mitologijama poput „Peaky Blinders“ nisu bile slučajne – Jatagan-mala je imala sopstveni, lokalni ekvivalent tog sirovog, istorijskog mraka.

Naselje je nestalo šezdesetih godina 20. veka. Zvanično, razlozi su bili urbanistički razvoj, izgradnja auto-puta kroz Beograd i pripreme za velike međunarodne događaje poput Konferencije nesvrstanih. Nezvanično, nestao je čitav jedan sloj grada koji nije imao mesta u novoj viziji prestonice.

- Ono što me je iznenadilo - piše Stojiljković, jeste to što mnogi Beograđani, čak i oni iz starih gradskih porodica, nisu ni znali da su Jatagan-mala ili Pištolj-mala ikada postojale.

Kada je ekipa serije krenula da rekonstruiše taj svet, granica između dokumenta i fikcije počela je da se briše. Set u Barandi postao je vremenska kapsula. Sokaci Jatagan-male rekonstruisani su toliko precizno da je, kako opisuje Stojiljković, prvi ulazak na set ličio na putovanje kroz vreme.

- Imao sam osećaj da sam prebačen direktno u 1928. godinu. Sve je bilo toliko verno da je delovalo kao da istorija nije rekonstruisana, već probuđena - navodi on.

Tako je Jatagan-mala, iako odavno fizički nestala, ponovo postala deo beogradskog pejzaža. Ne na mapi, već na ekranu, kao mračna, živa senka grada koji i dalje pokušava da razume sopstvenu prošlost.