Od manastirskih skriptorijuma do univerziteta: Kako je nastajalo školstvo u Srbiji

Taj put vodio je od tihih manastirskih skriptorijuma, preko borbe za očuvanje identiteta u tuđim carstvima, pa sve do modernih amfiteatara koji danas oblikuju budućnost.

Prvi obrisi organizovanog učenja na ovim prostorima javljaju se još u 11. i 12. veku. Dok su u ravnici današnje Vojvodine, pod okriljem Ugarske, nicale škole pri katoličkim samostanima u Titelu i Baču, duhovni horizonti srpskog srednjovekovlja širili su se u tišini pravoslavnih svetinja. Pod svodovima Manastir Studenica, Manastir Sopoćani i Pećka patrijaršija, monasi nisu samo prepisivali bogoslužbene knjige, već su u te drevne zidine utkali temelje srpske pismenosti i etike, pretvarajući manastire u prve istinske narodne „univerzitete“.

Pad srednjovekovne države doneo je tamu, ali ne i potpuni zaborav. Velike seobe Srba u Austrijsko carstvo postavile su pred narod novu, egzistencijalnu prepreku – pritisak katoličke crkve i opasnost od gubitka identiteta. Spas je potražen u slovenskoj matici, Rusiji, odakle stižu prosvetitelji koji će promeniti tok naše kulture.

Maksim Suvorov otvara Slavjansku školu, a njegov naslednik Emanuel Kozačinski postavlja temelje Latinske škole, donoseći dah evropske učenosti prilagođen pravoslavnom duhu.

Prekretnica se dogodila 1. maja 1778. godine, kada je u Somboru Avram Mrazović osnovao „Normu“. Ta prva srpska osnovna škola postala je svetionik i najstarija ustanova za obrazovanje učitelja među slovenskim narodima na jugu Evrope. Nadovezujući se na taj zamah, mitropolit Stevan Stratimirović 1791. godine osniva Karlovačka gimnazija, instituciju koja će generacijama biti kolevka srpske inteligencije i kulture.

Ustanička Srbija, iako u vihoru borbi, nije zaboravila na prosvetu. Vizija Dositej Obradović i Ivan Jugović materijalizovala se 1808. godine u Beogradu osnivanjem Velike škole. Bio je to simbol države u nastajanju – svest da se sloboda ne brani samo oružjem, već i znanjem.

Napredak se nastavio u Kragujevcu oktobra 1838. godine, gde je osnovan Licej Knjažestva serbskog, prva viša škola u modernoj Srbiji. Licej je 1841. godine premešten u Beograd, a 1863. transformisan u Veliku školu sa tri ključna odeljenja: Filozofskim, Tehničkim i Pravnim.

Kruna ovog viševekovnog razvoja stigla je 1905. godine osnivanjem Univerzitet u Beogradu, čime je srpska prosveta konačno stala rame uz rame sa najuglednijim evropskim centrima.

Nakon Drugog svetskog rata, iz ovog snažnog temelja razvijaju se nove akademske institucije širom regiona: u Novom Sadu (1960), Nišu (1965), Prištini (1970), Podgorici (1974) i Kragujevcu (1976).

Ova hronologija svedoči o narodu koji je, uprkos seobama, ratovima i pritiscima, uvek iznova pronalazio snagu da gradi škole, verujući da je obrazovanje najsigurniji put ka istinskoj slobodi.