Od oftalmologa do osuđenika na smrt: Ko je Bašar el Asad?

Presuda protiv Asada, koji je sa porodicom pobegao u Moskvu dok su se islamističke snage približavale Damasku u decembru 2024. godine, prva je pod prelaznim vlastima.

Ko je Bašar el Asad

Bašar el Asad je sirijski političar i bivši predsednik Sirije, koji je zemljom vladao od 2000. do decembra 2024. godine.

Rođen je 1965. u Damasku, a po struci je lekar, specijalista oftalmologije. Prvobitno nije bio predviđen da nasledi svog oca Hafeza el Asada, dugogodišnjeg sirijskog predsednika koji je na vlasti bio od 1971. do 2000.

Nakon pogibije starijeg brata Basela u saobraćajnoj nesreći 1994. godine, Bašar je napustio medicinsku karijeru u Londonu i vratio se u Siriju, gde je počeo da se priprema za preuzimanje vlasti.

Na predsedničku funkciju došao je nakon smrti oca 2000. godine i nastavio višedecenijsku vladavinu porodice Asad.

Od reformi do građanskog rata

U početku je predstavljao sebe kao modernijeg i reformistički orijentisanog lidera, ali je njegov režim ipak ostao autoritaran, uz snažnu kontrolu političkog života i bezbednosnog aparata.

Njegova vladavina najviše je obeležena građanskim ratom koji je počeo 2011. godine, nakon protesta u okviru Arapskog proleća.

Sukob između Asadovih snaga i različitih opozicionih i pobunjeničkih grupa prerastao je u dugotrajan rat u koji su se uključile i velike sile i regionalne države.

Optužbe za ratne zločine

Sjedinjene Američke Države, Jordan, Turska i Evropska unija su na početku rata pozvali Asada da odstupi s vlasti. Asadov režim bio je suočen sa brojnim optužbama za ratne zločine i teška kršenja ljudskih prava.

Godine 2013, UN inspektori za oružje pronašli su "nepobitne" dokaze o upotrebi nervnog gasa u Siriji. Tadašnji generalni sekretar UN Ban Ki Mun nazvao je napad od 21. avgusta "najgorom upotrebom oružja za masovno uništenje u 21. veku".

SAD su tad procenile da je taj napad možda usmrtio više od 1.400 ljudi, uključujući stotine civila. Sirijski zvaničnici su međutim, više puta negirali optužbe za ratne zločine i zločine protiv čovečnosti.

Snažna podrška Rusije i Irana

Asad je tokom rata opstao na vlasti zahvaljujući, između ostalog, snažnoj podršci Rusije i Irana, koji su mu slali pomoć, ali se i uključivali u borbe na terenu.

Rusija je od 2015. godine direktno intervenisala u ratu na strani sirijske vlade, vršeći vazdušne i raketne udare, što je značajno promenilo odnos snaga na terenu.

Iranci su pak, poslali svoje savetnike i specijalce, a osim njih u zemlju su stigli i pripadnici Hezbolaha, koji su se uključili u kopnene bitke.

Režim je tokom godina ponovo preuzeo kontrolu nad većim delom zemlje, uključujući ključne gradove poput Alepa i Damaska i činilo se da je pobeda na domak Asadu.

Pobunjenicima su ostali samo delovi Sirije, od kojih je najznačajnije uporište bilo u pokrajini Idlib.

Preokret i pad Damaska

Međutim, krajem 2024. godine pobunjeničke snage predvođene Ahmedom al-Šarom su brzo napredovale i zauzele Damask, čime je okončana njegova 24-godišnja vladavina.

I dan danas se postavlja pitanje kako je došlo do tako brzog napredovanja pobunjenika, a jedna od teorija je da je reč o izdaji generala u najvišem ešalonu Sirijske armije.

Teške optužbe i smrtna presuda 

Tokom Asadove vladavine u Siriji je ubijeno na desetine hiljada civila, zbog čega je on od strane svojih neprijatelja dobio nadimak "Mesar".

Asad je 2024. tada napustio Siriju i otišao u Rusiju.

Njegov pad označio je kraj više od pet decenija duge vladavine porodice Asad u Siriji.

Danas se njegovo nasleđe uglavnom vezuje za autoritarnu vlast, građanski rat i jednu od najvećih humanitarnih katastrofa 21. veka, mada je nova, privremena vlada u Damasku uprkos obećanjima, bila neuspešna u zaustavljanju sektaškog nasilja.

U međuvremenu, sud je osudio Bašara el Asada na smrt, ali kako je on trenutno u Moskvi, pitanje je hoće kazna nad njih zaista biti izvršena.

*Naslovna fotografija: Shutterstock/Harold Escalona