Tri filmska festivala koja su "harala" Jugoslavijom: Jedan doživeo gorku sudbinu

Tamo gde ima velikih filmova, ima i velikih festivala. Tokom letnjih meseci, cela država bi se preselila na festivale koji su imali status kulturnih praznika.

Iako su se filmske smotre organizovale širom zemlje, tri tačke na mapi su definisale sudbinu jugoslovenskog filma: elitna i glamurozna Pula, primorski i umetnički Herceg Novi, i na kraju – potpuno jedinstveni, glumački i carski Niš.

Dok je Pula bila nedostižni broj jedan po sjaju i državnom prestižu, Niš je uspeo da izgradi nešto što nijedan drugi festival na svetu nije imao – festival posvećen isključivo glumačkoj umetnosti i publici koja je disala zajedno sa svojim herojima sa platna.

Pula: Nedostižni broj jedan, Arena i Titov crveni tepih

Kada se govori o filmskom prestižu u SFRJ, Festival jugoslovenskog igranog filma u Puli (osnovan 1954. godine na inicijativu Marijana Rotara) bio je neprikosnoveni vladar. Pula je bila naš Holivud, a rimska Arena pozornica kakvu svet nije video.

Zlatna arena bila je ekvivalent jugoslovenskom Oskaru. Dobiti Arenu znači ući u večnost. Festival je imao ogroman državni značaj – redovni gost bio je Josip Broz Tito, a zahvaljujući njegovom uticaju i ugledu same Pule, u Istru su stizale najveće svetske zvezde poput Ričarda Bartona, Elizabet Tejlor, Sofije Loren i Žane Moro.

Pula je bila festival autora, reditelja i spektakla. Tamo su se lomila koplja između crnog talasa i partizanskih epopeja. Gledati film u Areni pred 12.000 ljudi, pod otvorenim nebom, dok topli primorski vetar nosi miris kokica i mora, bilo je vrhunac karijere za svakog filmskog radnika. Pula je diktirala trendove i bila prva stanica na kojoj se videlo šta je jugoslovenska kinematografija u tom trenutku spremila za svet.

Herceg Novi: Mediteranski šarm i autorski pečat na Kanli kuli

Nešto južnije, na prelekoj crnogorskoj obali, rođen je Filmski festival u Herceg Novom (prvobitno Jugoslovenski filmski festival, osnovan 1987. godine). Ako je Pula bila oličenje državnog glamura, Herceg Novi je bio festival umetničke slobode, boemije i mediteranskog duha.

Smešten na mitskoj Kanli kuli, tvrđavi koja se uzdiže iznad mora, festival u Herceg Novom postao je utočište za autore koji su tražili intimniji, ali izuzetno dubok dijalog sa publikom. Tople avgustovske noći, kamene zidine natopljene istorijom i platno sa kojeg su blistale premijere privlačili su intelektualnu elitu cele Jugoslavije. Herceg Novi je uspeo da preživi čak i najteža vremena raspada zemlje, zadržavši status mesta gde se film slavi polako, uz šum talasa i beskrajne razgovore na hercegnovskim skalama do duboko u noć.

Carski Niš: Festival gde su glumci postajali bogovi i velika žal za upropašćenom tradicijom

Ipak, mimo obale i mimo državnih protokola, u srcu Balkana, razvio se festival koji je imao potpuno drugačiju dušu. Osnovani 1966. godine, Filmski susreti u Nišu (Festival glumačkih ostvarenja igranog filma) od samog početka su se pozicionirali kao specifičan fenomen. Niš nije bio festival reditelja, niti festival producenata. To je bio i ostao festival glumaca.

Ideja je bila revolucionarna u svojoj jednostavnosti: skloniti fokus sa tehnike, montiranja i režije i staviti ga na čoveka koji donosi emociju – na glumca. Ključevi grada Tvrđave svake godine su svečano predavani predsedniku žirija, uz čuvene reči: „Kolege glumci, Tvrđava je naša!“ Od tog trenutka, Niš bi postajao glumačka republika.

Ono što je Niš učinilo neponovljivim jeste njegova publika. Niška Tvrđava, sa svojom Letnjom pozornicom, svake večeri je primala blizu 10.000 ljudi. Nišlije nisu samo gledale filmove – oni su obožavali glumce. Pavle Vuisić, Zoran Radmilović, Bata Živojinović, Ljubiša Samardžić, Milena Dravić, a kasnije Nebojša Glogovac i Dragan Nikolić, u Nišu su tretirani kao nacionalni heroji. Kada bi glumac ostavio srce na platnu, dobijao bi ovacije koje su trajale desetinama minuta, a publika bi upalila hiljade šibica ili upaljača stvarajući zvezdano nebo na tribinama. Nakon projekcija, glumci se nisu povlačili u elitne hotele – sedeli su u legendarnom bifeu hotela „Ambasador“ ili u kafanama u Kazandžijskom sokačetu, dočekujući zoru sa običnim svetom, novinarima i studentima.

Gorka realnost i gubitak autentičnosti:

Međutim, kada se iz današnje perspektive govori o Filmskim susretima, nemoguće je zaobići ogromnu žal i ogorčenje javnosti i esnafa zbog činjenice da je ovaj jedinstveni festival godinama unazad sistemski upropašćen. Ono što je nekada bila glumačka republika i kulturni praznik prve kategorije, svedeno je na bledu, lokalnu manifestaciju.

Kroz lošu organizaciju, nedostatak vizije, politička potkusurivanja i ignorisanje potreba samih umetnika, festival koji je bio ponos Niša i cele bivše Jugoslavije praktično više ne postoji u svom prepoznatljivom obliku. Ostala je samo prazna ljuštura nekadašnjeg giganta, dok su njegova duša, glamur i neponovljivi kafanski duh nepovratno izgubljeni, na veliku sramotu i žal svih onih koji pamte dane kada je Tvrđava zaista bila glumačka.

Nasleđe koje nas podseća šta smo imali

Kada danas, sa distance od nekoliko decenija, pogledamo mapu festivala bivše Jugoslavije, shvatamo da su Pula, Herceg Novi i Niš činili savršen kulturni trougao. Pula nam je davala veličinu i dokaz da možemo da pariramo svetskim produkcijama. Herceg Novi je čuvao umetničku dušu i mediteransku prefinjenost. A Niš nam je davao čisto srce, podsećajući nas da film čine ljudi i njihove sudbine.

Iako su se država i kinematografija promenile, sećanje na zlatno doba ovih smotri ostaje kao živi spomenik jednom vremenu u kom se kultura cenila iznad svega. Degradacija niškog festivala ostaje kao bolna opomena o tome koliko je lako uništiti tradiciju koju su generacije gradile, ali i kao podsetnik da odlazak u bioskop pod otvorenim nebom mora ponovo postati čin kolektivne magije, a ne poligon za kompromise.